Een sterfgeval komt meestal onverwacht. Vaak zijn de wensen van een overlevende onbekend. Is er geen testament, dan moet worden gekozen tussen cremeren en begraven. Is een uitvaartverzekering noodzakelijk, en wat kost een familiegraf? Het medium Jomanda zaaide onrust met de bewering dat cremeren pijnlijk is. Waar gebeurd: twee broers die met elkaar bakkeleien over de kleur van de kist waarin hun overleden moeder moet komen te liggen. De een is er heilig van overtuigd dat moeder in een zwarte kist begraven wilde worden, terwijl de ander zeker meent te weten dat ze de voorkeur gaf aan een ongeverfde kist. Het werd een zwarte. Vraag een uitvaartondernemer naar anekdotes over ruziënde nabestaanden, en hij schudt ze moeiteloos uit zijn mouw. Een sterfgeval brengt, behalve verdriet, veel spanningen en rompslomp mee. Nabestaanden moeten van alles regelen. En snel. Ook kunnen ze voor hoge kosten komen te staan. Het scheelt als de overledene zijn laatste wensen kenbaar heeft gemaakt of de financiering van de uitvaart heeft zeker gesteld. Ook hebben nabestaanden er baat bij als zij al een beeld hadden van wat er komt kijken bij het regelen van een uitvaart. Is er een afscheidsbriefje? Mensen doen er daarom goed aan op papier te zetten hoe zij hun uitvaart geregeld willen zien. Het voorkomt dat hun nabestaanden er over in conclaaf moeten. Het vastleggen kan in samenwerking met een uitvaartondernemer. Die heeft precies op een rij welke keuzes moeten worden gemaakt (zie 'Zelf regelen of uitbesteden?’ op pagina 68). Belangrijk is dat de nabestaanden zo’n 'afscheidsbriefje’ weten te vinden. Aan de eigen partner uitleggen dat het in de kluis ligt of in een envelop in het dressoir, is onvoldoende. Partners kunnen tegelijktijdig overlijden. Ook kan, als de een overlijdt, de achterblijvende partner vergeten de bewaarplaats door te geven. Het is dan handig als derden, bijvoorbeeld de kinderen, weten waar ze de wensenlijst kunnen vinden. Beter is het ook de lijst op één plek te bewaren dan een lijst te maken die bij meerdere mensen terechtkomt. Zo kan er geen verwarring ontstaan tussen nabestaanden die recente en minder recente versies in handen hebben. Een uitvaartwensenlijst is alleen rechtsgeldig als deze handgeschreven, gedateerd en ondertekend is door de overledene. Men spreekt dan van een codicil. In zo’n codicil kan ook staan wie welke sieraden, meubelstukken en andere persoonlijke bezittingen krijgt. Onroerend goed en banktegoeden zijn daarvan uitgezonderd. Wie zijn huis aan Pietje wil nalaten, en zijn effectenportefeuille aan Mientje, moet bij de notaris een testament laten opstellen. In principe kunnen de wensen omtrent de uitvaart in een testament worden opgenomen, maar dat is niet raadzaam. Een testament veranderen kost 400 euro, een codicil herschrijven is gratis. Nogal wat mensen veranderen geregeld van gedachten over hoe ze hun uitvaart geregeld willen hebben. Begrafenis of crematie? Eeuwenlang hoefden in Nederland mensen geen keuze te maken tussen begraven en cremeren. Begrafenissen hoorden bij de christelijke traditie. Dus werd er begraven bij het leven. Pas in de jaren zeventig kwam crematie in zwang. Op dit moment kiest de helft van de Nederlanders voor begraven, de andere helft voor cremeren. Degenen die de voorkeur geven aan een crematie, noemen vaak als reden dat dit geen beslag legt op de schaarse ruimte. Voor een begrafenis kiezen mensen bijvoorbeeld omdat ze het plechtiger vinden. Zij die geloven in een leven na dit leven, maken zich soms zorgen over wat er met hun lichaam gebeurt als ze overleden zijn. Sommigen gruwen bij de gedachte 'opgegeten te worden door de wormen’. Maar deze angst berust op een fabeltje. Volgens de Wet op de lijkbezorging worden mensen begraven op minstens 1 meter onder het maaiveld. Dat is aanzienlijk dieper dan waar de wormen zich ophouden. Recentelijk zaaide het medium Jomanda onrust door te beweren dat een crematie een pijnlijke aangelegenheid zou zijn. Dat zou ze 'van hogerhand’ hebben vernomen. Ter geruststelling voor de velen die geloof hechten aan de woorden van Jomanda: in andere belangrijke religieuze tradities, zoals het hindoeïsme, is van hogerhand nimmer iets vernomen over pijnlijke crematies. Anders zouden er jaarlijks geen miljoenen Hindoes worden gecremeerd. Wat zijn de kosten? Uitvaarten mogen wat kosten. Uit een enquête onder leden van de Consumentenbond blijkt dat in 2001 voor een begrafenis gemiddeld 5.500 euro werd betaald, en voor een crematie 3.957 euro. Dit is exclusief de aanschaf van een grafmonument waaraan de geënquêteerden gemiddeld 1.942 euro spendeerden. Veel mensen hebben tegen de tijd dat ze overlijden genoeg geld op hun rekening staan om hun uitvaart te bekostigen. Vaak ook verstrekt de werkgever van de overledene aan de nabestaanden een belastingvrije overlijdensuitkering van een tot drie maanden. Wie een levens- of lijfrenteverzekering heeft afgesloten, hoeft zich ook al geen zorgen te maken over de financiering van zijn uitvaart. Uitvaartverzekering of niet? Niettemin hebben zo’n 4 miljoen mensen een uitvaartverzekering afgesloten. Vaak denken ze op die manier goedkoper uit te zijn. Maar volgens de Consumentenbond is dit lang niet altijd het geval. Mensen die lang premie hebben betaald, zouden financieel beter af zijn geweest als ze hetzelfde bedrag maandelijks op een spaarrekening hadden gezet. Uitvaartverzekeraar Dela stelt daar rekenvoorbeelden tegenover waaruit blijkt dat ook mensen die lang premie hebben betaald, wel degelijk beter af zijn. Verder wijst Dela er op een vereniging te zijn en dus geen winstdoelstelling te hebben. Ook zouden verzekerden voordeliger uit zijn dan bij commerciële uitvaartondernemers. Dit omdat Dela door zijn omvang en eigen uitvaartverzorging inkoopvoordelen heeft. Klopt dit? Verzekeraars als Dela en Monuta, voor wie het verzekeren van uitvaarten hun corebusiness is, onderscheiden zich inderdaad van commerciële verzekeraars als Aegon en Reaal. Ze keren meestal niet uit in geld, maar in producten en diensten. Zo verzorgen ze het vervoer van de overledene en reserveren ze de aula van het uitvaartcentrum. Omdat ze zo groot zijn en hun eigen uitvaartverzorging hebben, genieten ze inderdaad inkoopvoordeel. Echter, ook niet-verzekerden kunnen van dit inkoopvoordeel profiteren, eenvoudig door de uitvaart te laten verzorgen door Dela, Monuta of een 'natura-uitvaartverzekeraar’. Premie aftrekbaar? Uitvaartverzekeraars wijzen er graag op dat de premie die verzekerden betalen aftrekbaar is voor de belasting. Maar dit is lang niet altijd het geval. En zelfs als de premie aftrekbaar is, heeft de verzekerde hier meestal niet of nauwelijks voordeel van. Het wordt pas interessant als de voor de uitvaart benodigde kosten in één keer worden gestort in een zogeheten uitvaartdeposito. De beheerder van het deposito (dit kan behalve een verzekeraar ook een uitvaartondernemer zijn) garandeert de Belastingdienst dat de uitkering bij overlijden uitsluitend ten goede komt aan de verzorging van de uitvaart. Het belastingvoordeel kan bij storting in zo’n deposito groot zijn, omdat het gestorte bedrag meestal flink uitgaat boven de inkomensafhankelijke drempel voor aftrek van buitengewone uitgaven. Vergelijk dit met uitvaartverzekeringen waar maandelijks premie voor wordt betaald. Deze premies 'vallen’ meestal 'weg’ in de drempel voor de aftrek. Wie geld stort in een uitvaartdeposito doet er goed aan de voorwaarden aandachtig door te lezen. Het gestorte kapitaal moet waardevast zijn. Dit wil zeggen dat de hoogte van de uitkering jaarlijks wordt aangepast aan de inflatie. Dezelfde waarschuwing geldt voor de in geld uitkerende kapitaalverzekering, ook wel sommenpolis of open polisverzekering genoemd. De uitkering die de verzekeraar garandeert, moet waardevast zijn. Wat doet een naturaverzekering? Voor de naturaverzekering geldt een andere waarschuwing. De naturaverzekering kan de verzekerde het comfortabele idee geven dat hij de nabestaanden niet organisatorisch belast. De nabestaanden hoeven zich niet druk te maken over hoe ze de uitvaart willen regelen. Maar pas op, deze verzekering biedt meestal standaardpakketten. Zo wordt bijvoorbeeld bij naturaverzekeringen de koffiekamer voor ongeveer een halfuur geboekt. Voor familieleden die elkaar lang niet hebben gezien en die soms van heinde en verre zijn gekomen, is dit veel te kort. Ook bieden naturaverzekeringen vaak niet meer dan een zogeheten algemeen graf (zie 'Welk graf?’ op deze pagina). Ook lastig bij een naturaverzekering is dat de nabestaande over het algemeen geen vrije keuze heeft van uitvaartondernemer. Wie een andere ondernemer wil dan de verzekeraar biedt, betaalt extra. Uit de eerdergenoemde enquête van de Consumentenbond blijkt dat bij maar liefst 70 procent van de overledenen de nabestaanden moesten bijbetalen voor bepaalde diensten. Gemiddeld ging het daarbij om een bedrag van ongeveer 3.000 euro. Zelf regelen of uitbesteden? Zelfde uitvaart van een dierbare regelen is een moeilijke opgave, zeker als het overlijden plotseling gebeurt en de nabestaanden worden overmand door emoties. Vaak weten ze niet wat er allemaal komt kijken bij het regelen van een afscheid en de nasleep ervan. Uitvaartondernemers (ze noemen zich zelf ook wel uitvaartverzorgers of uitvaartbegeleiders) kunnen hierbij behulpzaam zijn. Zo zetten ze voor de nabestaanden zaken op een rijtje waarover zij moeten beslissen, zoals: Wilt u dat de overledene bij u in huis blijft of wilt u dat we hem alvast naar het uitvaartcentrum brengen? Ook als een overledene schriftelijk heeft vastgelegd hoe zijn uitvaart geregeld moet worden, is het zinvol een uitvaartondernemer in te schakelen. Hij kan de nabestaanden veel werk uit handen nemen, zoals de aankoop van een lijkkist, de laatste verzorging van de overledene, aangifte doen van overlijden bij de gemeente en optreden als ceremoniemeester bij de uitvaartplechtigheid. Nabestaanden hoeven niet altijd op zoek naar een uitvaartondernemer. In de verzekering van de overledene is meestal vastgelegd welke uitvaartondernemer de uitvaart verzorgt. Met een andere uitvaartondernemer in zee gaan, kan, maar dit kost extra geld. Welk graf? Het gebeurt regelmatig dat nabestaanden pas na de begrafenis beseffen dat een overledene in een algemeen graf ter aarde is besteld. Volgens de Stichting Grafzorg Nederland hebben in Nederland jaarlijks enkele tientallen herbegrafenissen plaats, omdat familieleden niet willen dat een overledene in een graf ligt samen met volkomen vreemden. In algemene graven worden in korte tijd drie mensen begraven, die tijdens het leven volstrekte vreemden waren voor elkaar, maar toevallig kort na elkaar zijn overleden. Dit in tegenstelling tot 'eigen graven’ waarbij de aankoper bepaalt wie er 'mogen liggen’. Eigen graven worden ook wel familiegraven genoemd, omdat er in de meeste gevallen leden van hetzelfde gezin in liggen. Algemene graven bestaan tien jaar. Niet elke begraafplaats ruimt onmiddellijk nadat de tien jaar verstreken zijn. Het hangt af van de beschikbare ruimte. Ook ruimen beheerders liever grootschalig. Ze wachten dan tot ze een heel 'veld’ in één keer onder handen kunnen nemen. Een eigen graf is, afhankelijk van de begraafplaats, voor twintig of dertig jaar. Daarna is altijd verlenging voor telkens tien jaar mogelijk. De rechthebbende (degene op wiens naam het graf staat) zoekt zelf een plek uit, en bepaalt wie er nog meer in het graf mogen komen. Nabestaanden onderhouden het graf zelf, of de begraafplaats doet dit tegen betaling. Er zijn nog maar weinig begraafplaatsen die zogeheten eeuwigdurende graven uitgeven, graven die niet worden geruimd. Wat kost een familiegraf? Voor een familiegraf van twintig jaar bedragen – volgens de Stichting Grafzorg Nederland – de grafrechten (het recht om een graf te mogen gebruiken) en de verplichte onderhoudsbijdrage (voor het beheer van de begraafplaats) in totaal gemiddeld zo’n 3.000 euro. De kosten van een grafmonument op een eigen graf liggen uiteraard hoger dan die op een algemeen graf. Volgens Stichting Grafzorg Nederland liggen de kosten van een eigen grafmonument tussen de 1.500 en 4.000 euro. De aanschaf kan het beste worden gedaan bij een onafhankelijke steenhouwer, blijkt uit onderzoek van De Telegraaf. Die zijn vaak veel goedkoper dan steenhouwers die gelieerd zijn aan een uitvaartverzekeraar. Offertes aanvragen bij verschillende onafhankelijke steenhouwers loont ook de moeite, want de prijsverschillen zijn groot. Voor eenzelfde grafmonument kunt u bij de ene steenhouwer honderden of zelfs duizenden euro’s duurder uit zijn dan bij de andere.